Woorden van troost. Het is een eenvoudige titel, maar het zegt wel exact wat we proberen te doen. Soms moet je het niet moeilijker maken dan het is. Zeker in ingewikkelde tijden.

Troost willen wij met deze site dus bieden, aan al wie iemand is verloren. Aan al wie zijn dromen in rook ziet opgaan. Wie zijn job kwijt is. Wie zijn spaargeld ziet verdwijnen. Wie zich uit de naad werkt en tóch nog zoveel miserie moet laten bestaan. Wie zijn schaarse contacten nu helemaal kwijt is. Wie geen afscheid kon nemen. Eigenlijk: aan al wie het nodig heeft, want wie zijn wij om te selecteren en kan een opsomming eigenlijk ooit wel volstaan?

Kunnen wij dit leed stillen? Natuurlijk niet. De dingen zijn wat ze zijn en ze zullen werk vragen om verteerd te raken. Maar dat kan mét of zonder steun. We kiezen voor dat laatste. Omdat ‘social distancing’ eigenlijk ongelukkig gekozen woord is. We nemen fysiek afstand maar niét sociaal. En omdat de dingen wel zijn wat ze zijn, maar onze kijk erop tóch veel bepaalt. Een gevoel van (h)erkenning, een nuttige tip, een troostend lied, een voedend gesprek – het kan deugd doen. Dat willen wij u heel graag geven. Onbeholpen, onvolledig, steeds in beweging maar in elk geval van harte.

‘Waarom focust iedereen op verlies? Is deze hele situatie nog niet deprimerend genoeg?’, hoor ik u misschien denken. ‘Het glas is toch halfvol of halfleeg?’. Dat klopt. Elke crisis brengt kansen met zich mee, en misschien wel een paar positieve veranderingen. Dat is zo in het groot en in het klein. Of het nu gaat om een persoonlijke verlieservaring of een wereldwijde coronacrisis, je wordt gedwongen om jezelf te herdefiniëren en zaken anders aan te pakken. Soms liggen daar mooie ontdekkingen. Maar laat ons eerlijk zijn: niemand kiest voor een echtscheiding, een ziekte, een overlijden of een beurscrash omwille van de groei-ervaringen die eruit kunnen voortkomen. Er is heus ook niet altijd groei. Soms is er gewoon een knauw die nooit meer herstelt. Een beurse plek die altijd blijft pijn doen. Veerkracht is niet gelijk verdeeld noch onuitputtelijk. En zelfs met veerkracht, is rouwen nog steeds een hele klus. Alle hulp blijft welkom. We hopen daar iets aan te kunnen bijdragen.

Woorden van troost: dat is én helpen met de middelen waarover je beschikt én persoonlijke onmacht bestrijden.

Gaat het dan misschien om onze eigen onmacht? Dat kun je tot op bepaalde hoogte zeker zeggen. Dat we dit platform kunnen maken, is ook voor ons een soort troost. Het geeft middelen om een groot zeer te bestrijden. We zien allemaal met lede ogen aan wat er gebeurt in de wereld. We kunnen die ellende niet stoppen, alleen verzachten. Net zoals de radio speciale programma’s maakt, de TV persoonlijke boodschappen uitzendt, telecombedrijven extra internet bieden,  de operazanger van op zijn balkon een aria ten beste geeft of een buur boodschappen doet. Dat is én helpen met de middelen waarover je beschikt én persoonlijke onmacht bestrijden. Het één hoeft het ander niet uit te sluiten of in diskrediet te brengen.

De mens is een symbolisch wezen, als we geraakt worden dan willen we iets doén. Een minuut stilte, een bloemenzee op een beladen plek, een witte mars, vlaggen halfstok: het zijn allemaal nutteloze maar betekenisvolle gebaren. Net zoals applaus om 20u, witte lakens of een kaarsje aansteken. Ze veranderen niets aan de realiteit, maar wel aan onze beleving ervan. Ze geven ons een uitdrukkingsvorm om wat meer vat te krijgen op de onrust en onzekerheid bij ingrijpende gebeurtenissen. Ook daar ligt een aandachtspunt in tijden van corona. Het maakt ons bewust van onze kwetsbaarheid en dat kàn een louterende ervaring zijn. Maar ook een ontwrichtende of beangstigende. Zeker voor wie al wat wankel op de benen stond. Eén op vijf kampt met psychische problemen in onze maatschappij. Reken maar dat velen van hen nu een verwoede strijd voeren om overeind te blijven. Een strijd die niet spontaan zal overwaaien als het virus weer verdwijnt.

Overigens zullen ze, al dan niet tijdelijk, het gezelschap krijgen van vele lotgenoten. Mensen die de pedalen zijn verloren te midden alle onheilsberichten, mensen die in een lethargische depressie verzonken zijn door hun toegenomen eenzaamheid, mensen die over hun grenzen gingen en de rekening gepresenteerd zullen krijgen, mensen die bepaalde beelden en situaties niet meer van hun netvlies kunnen krijgen. Of families die op een paar weken tijd plots een hele generatie verloren. Mensen die geen afscheid konden nemen, niet in het ziekenhuis en/of niet bij een uitvaart. Sommige aspecten daarvan kan je ‘inhalen’, maar lang niet allemaal. En dan nog moet je daarvoor wel eerst deze periode doorkomen.

Dat gebrek aan afscheid, is dat dan zo’n drama? Ja en nee. Eerlijk gezegd moeten we dat een stuk relativeren. Kijk naar een moslimbegrafenis, daar is iemand in een mum van tijd begraven. Dat voelt naar onze culturele normen onwezenlijk snel. Zo snel kun je die stap toch niet zetten? Maar kijk dan even over de plas, onze Britse buren hebben heel regelmatig wat wij ‘uitgestelde’ uitvaarten zouden noemen. Ze nemen daar rustig de tijd om na te denken over wat ze willen en hoe ze het willen. Waarom wij zo racen om op een paar dagen alle foto’s, muziek en teksten samen te krijgen, terwijl we soms nog maar amper beseffen wat er is gebeurt – dat snappen zij niet. Dat lijkt zelfopgelegde terreur. Om maar te zeggen: veel van wat wij ‘normaal’ of ‘noodzakelijk’ vinden is cultureel bepaald en geen algemene regel.

Anderzijds, wat wél telt en wél in het gedrang komt is ons gevoel van berusting en tevredenheid. Een zinvol laatste woord, een laatste knuffel, een warme uitvaart… : dat zijn dingen die deugd doen. ‘Het neemt de pijn niet weg, maar het was goed zo.’ Het zijn ook dingen die ons helpen in ons proces. Hoe moet je de realiteit van een verlies onder ogen zien als je geen uitvaart had? Dat is een stuk moeilijker! Rituelen zijn belangrijk om levensovergangen te kunnen structureren.  

Gelukkig zijn rituelen dynamisch, ze zijn aanpasbaar en vervangbaar. Je kan niet op een uitvaart zijn, maar de kist kan een rit maken door het dorp voor een uitzwaai – de heropleving van een oude gewoonte. Je kan een intieme plechtigheid misschien live-streamen om ze toch een ruimer bereik te geven. Er is de ‘drive through’-lijkbegroeting zodat je vanuit je wagen toch nog een laatste eer kan betuigen. Er zijn die bloemen die familieleden konden kiezen en die dan in hun plaats op alle banken werden gezet met hun naamkaartje eraan, zodat ze symbolisch toch aanwezig waren op de uitvaart. Er zijn de vrienden die op het moment van de uitvaart allemaal het lievelingsnummer van de overledene speelden. Kortom, er zijn mensen die zoeken en gelukkig ook af en toe iets vinden.

Creativiteit is dus de kunst, de zaak is niet verloren. ‘Als de wind opsteekt kun je schermen bouwen of windmolens’. Dat klopt, maar dat legt een zware verantwoordelijkheid op onze schouders. Creatief denken is niet aan iedereen besteed, zeker niet in tijden van stress. Het is belangrijk ook daarin solidair te zijn en samen naar mogelijkheden te zoeken. Natuurlijk zijn deze oplossingen niet hetzelfde. Wellicht zijn ze ook niet voldoende. Maar als overbrugging kan het misschien tellen. Een gebaar dat hen draagt tot het punt  waar ze de draad weer kunnen opnemen en hun wonden eindelijk fatsoenlijk kunnen beginnen likken. 

Niet simpel trouwens, want veel randfenomenen werken nogal tegen. Probeer maar eens te rouwen als je 24/7 met je kinderen zit opgescheept. Als niemand je eens goed kan vastpakken of je een handje kan helpen in de dagelijkse taken die dan soms onoverkomelijk lijken. Als mensen misschien zelfs niet eens wéten dat je een verlies leed, omdat er simpelweg nog geen rouwbrief was. Als veel adviezen niet haalbaar zijn: eens uitwaaien aan zee om maar iets te noemen. Als er letterlijk geen ruimte is voor het perfect normale verschil tussen rouwstijlen. Jij wil praten en hij niet. Hij wil opruimen en confrontatie verminderen, zij wil net koesteren. Draai de rollen gerust om, het gaat er niet om wie wat wil maar wel dat iedereen vaak iets anders wil. En dat verschil is een pak leefbaarder als je niet elke minuut op elkaars lip zit.  

Dat laatste geldt trouwens niet alleen voor verlies door een overlijden. Mensen raken van alles kwijt: hun baan of de zaak waar ze heel hun leven voor gewerkt hebben, en dus ook hun inkomen, wie weet wel hun huis? Hun mentale of fysieke gezondheid omdat ze er niet hetzelfde uitkomen. De Olympische droom waar ze jaren naartoe gewerkt hebben. De voetbalploeg die misschien kampioen kon zijn en de kans nu verliest. De symbolisch betekenisvolle trouwdatum of het huwelijk waar oma en opa wel nog hadden kunnen bij zijn. Het schooljaar dat misschien nog nét had kunnen lukken met veel hulp, maar in deze omstandigheden niet meer. De kans op je doorbraak in de muziekwereld. De wereld bulkt van binnenskamerse drama’s en persoonlijke verliezen. Van piepklein tot onherstelbaar groot. Corona maakt zo ontzettend veel meer kapot dan een ‘enkel’ een hoop longen.

‘Enkel’ tussen aanhalingstekens, want zo’n woord is gevaarlijk. Wat we vooral niet moeten doen is overgaan tot leedconcurrentie. Wat is erger voor wie? Alsof je impact en betekenis kan meten. Laten we die moordende vragen beperken tot de plaatsen waar ze écht niet te vermijden zijn, bijvoorbeeld: wie mag er naar de uitvaart komen als je maar met 15 mag zijn? Begin maar af te wegen… Gruwelijk is dat. Natuurlijk zijn maatregelen nodig, absoluut zelfs, maar laten we ook oog hebben voor de gevolgen. Voor de financieel geleden schade hebben we hinderpremies en uitstel van betalingen. Maar voor de mentale last hebben we enkel onszelf en elkaar om wat krom is weer recht te trekken. Reden te meer om hier en nu zo goed mogelijk zorg te dragen. De lockdown sluit ons op in ons kot, maar daarom hoeft het geen emotionele opsluiting te zijn.

Daarom dus. Daarom ‘woorden van troost’. Iets dat niets oplost, maar misschien wel verzacht. We willen een kanaal van expressie zijn; een plaats waar je verrast kan worden door een andere blik op je ervaring; waar je je gezien kan voelen; waar je kan ontdekken ‘dat er nog zijn’; waar je woorden, beelden of klanken kan vinden voor wat in jou omgaat. Troost is geen genezing, maar misschien wel een balsem.

Anne-Flor Vanmeenen

  1. De woorden die mij troosten zijn heel eenvoudig. Weten dat als je rouwt om iets dat of iemand die er niet meer is, het besef er is dat alles een begin, midden en einde kent, zoals een verhaal, een boek. Het besef is er ook dat diegene die wegvalt verder leeft in anderen, in herinneringen, in liefde, in kleine en grote dingen én in het eeuwig besef dat jij deel hebt uitgemaakt van zijn/haar leven en omgekeerd. Dat je in de herinneringen kan blijven delen.

Reageer